Çocuk ve Ergenlerde Bel Ağrısı

Neden Olur? Nasıl Tanı Konur? Tedavi Nasıl Yapılır?

Prof. Dr. Bülent Dağlar, Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı, Çankaya, Ankara, Ağustos 2026

Çocuklarda ve ergenlerde travma öyküsü olmaksızın ortaya çıkan bel ağrısı çoğunlukla ciddi bir hastalığa bağlı değildir. Bununla birlikte, erişkinlerden farklı olarak çocuklarda enfeksiyon, inflamatuvar hastalıklar, tümörler, spondilolizis ve gelişimsel omurga problemleri gibi nedenlerin gözden kaçırılmaması gerekir.

En önemli soru hangi bel ağrısının önemli olabileceği ve erken doktor görüşü alınması gerektiğidir. Literatürde “kırmızı bayrak işaretleri” olarak isimlendirilen şu durumlar çocuğunuzdaki bel ağrısının önemli bir nedeni olabileceğinin işareti olabilir.

• sürekli/giderek artan ağrı
• gece ağrısı
• istirahat ağrısı
• bacağa yayılan ağrı
• uyuşma/güç kaybı
• yürüme bozukluğu
• ateş
• kilo kaybı
• nörolojik bulgular
• deformite
• şişlik gelişmesi

Çocuk ve ergenlerde bel ağrısı için temel ortopedik yaklaşım:

“Her bel ağrısını görüntülemek” değil, “hangi çocukta görüntüleme gerektiğini doğru belirlemek” olmalıdır.

Güncel bilgilerin sonuçlarına göre, kırmızı bayrak bulguları ismi verilen bir grup özel yakınma ve bulguların yokluğunda muayenesi de normal olan çocuklarda başlangıçta rutin görüntüleme (düz filmler, tomografi ve veya manyetik rezonans inceleme) önerilmemektedir.

Çocuklarda Bel Ağrısının Sık Nedenleri Şunlardır:

1. Mekanik/nonspesifik bel ağrısı
2. Spor ve aşırı kullanıma bağlı sorunlar
3. Spondilolizis ve spondilolistezis
4. Omurganın yapısal problemleri
5. Enfeksiyonlar
6. İnflamatuvar hastalıklar
7. Nörolojik nedenler
8. Tümöral nedenler
9. Kalça ve pelvis kaynaklı yansıyan ağrılar

Kişisel klinik uygulamalarımız aşağıda belirteceğimiz temel başlıklar ve bilgiler ışığında sürdürülmektedir.

1. İlk adım: Bel ağrısı gerçekten basit mekanik bir ağrı mı?

İlk değerlendirmede çocuklk çağında görülen bel ağrısı şikayetini üç temel gruba ayırmak pratik olacaktır.

A. Düşük riskli, mekanik bel ağrısı

Bu grupta değerlendirdiğimiz hastalarımızın bir çoğundaki ortak durumlar şunlardır;

• Ağrı aktiviteyle ilişkili
• İstirahatte belirgin değil
• Gece uykudan uyandırmıyor
• Nörolojik muayene normal
• Ateş veya sistemik hastalık bulgusu yok
• Belirgin deformite yok
• Ağrı aralıklı veya giderek azalıyor

Bu özellikleri taşıyan çocukların ağrılı bel sorunlarındaki yaklaşımımız:

Eğitim (ağrıya neden olan olaylardan sakınma, aktivitenin öneminin kavratılması)+ aktivitenin sürdürülmesi + egzersiz/rehabilitasyon.

Bu çocuklarda başlangıçta rutin MR veya röntgen çekilmesi genellikle gerekli değildir.

B. Yapısal veya aşırı kullanıma bağlı patoloji şüphesi

Bu değerlendirme grubuna dahil ederek tavsiyelerde bulunduğumuz bel ağrılı çocuklardaki ortak özelliklerin bir bölümü şu şekilde sıralanabilir:

• Özellikle sporcularda tekrarlayan bel ağrısı
• Belin geriye doğru hareketiyle artan ağrı
• Belirgin, lokalize ağrı
• Spor yapmayı engelleyen ağrı
• Uzun süren veya tekrarlayan ağrı
• Spondilolizis/spondilolistezis şüphesi
• Scheuermann hastalığı düşündüren kifoz

Bu durumların varlığında muhtemel tanıya yönelik görüntüleme ve rehabilitasyon gerekir.

C. Ciddi hastalık açısından şüpheli hasta

Yukarıdaki iki grup bel ağrılı çocuktan farklı olarak aşağıdaki bulgular varsa mevcut durum basit mekanik bel ağrısı varsayılmamalıdır:

• Sürekli veya giderek artan ağrı
• Gece ağrısı
• İstirahat ağrısı
• Bacağa yayılan ağrı
• Uyuşma veya güç kaybı
• Yürüme bozukluğu
• Ateş
• Kilo kaybı
• Genel durum bozukluğu
• Nörolojik bulgu
• Belirgin spinal deformite
• Kitle
• Enfeksiyon, inflamatuvar hastalık veya malignite düşündüren bulgular

Bu hastalarda tanısal inceleme geciktirilmemelidir. Güncel kılavuzların önerileri özellikle sürekli, gece veya radiküler ağrı ile nörolojik bulgular ve enfeksiyon/malignite düşündüren klinik-laboratuvar bulgularını görüntüleme açısından önemli kabul etmektedir.

2. Ayrıntılı anamnez (Hastalık Öyküsü)

Çocuklarda bel ağrısının değerlendirilmesinde ayrıntılı anamnez, muayenenin en önemli parçasıdır ve görüntülemeden önce gelmelidir.

Anemnezde çocuk ve aileden şu bilgiler özellikle öğrenilmelidir:

Ağrının özellikleri

• Ağrı nerede?
• Belin ortasında mı, tek taraflı mı?
• Bel veya sırt bölgesinde mi?
• Kalçaya ya da bacağa yayılıyor mu?
• Ne zamandır var?
• Sürekli mi, aralıklı mı?
• Aktivite ile mi artıyor?
• İstirahatte devam ediyor mu?
• Gece uykudan uyandırıyor mu?
• Sabah tutukluğu var mı?

Aktivite ve spor öyküsü

Özellikle ergenlerde:

• Hangi spor yapılıyor?
• Haftada kaç gün?
• Antrenman süresi ne kadar?
• Son dönemde antrenman yoğunluğu arttı mı?
• Tekrarlayan ekstansiyon ve rotasyon hareketleri var mı?
• Jimnastik, futbol, halter, basketbol, voleybol gibi sporlarla ilişkili mi?

Bu bilgiler özellikle spondilolizis açısından önemlidir.

3. Sistemik ve inflamatuvar belirtiler

Şunlar mutlaka sorgulanmalıdır:

• Ateş
• Gece terlemesi
• Kilo kaybı
• Halsizlik
• Sabah tutukluğu
• Diğer eklemlerde ağrı/şişlik
• Topuk veya diğer entezis bölgelerinde ağrı
• Tekrarlayan göz iltihabı öyküsü
• Bağırsak hastalığı bulguları

Bu bulgular enfeksiyöz veya inflamatuvar bir hastalığı düşündürebilir.

4. Fizik muayene

Muayene sistematik yapılmalıdır.

Ayakta değerlendirme

• Omurga dizilimi
• Skolyoz
• Kifoz
• Lordoz
• Pelvik denge
• Omuz ve pelvis asimetrisi
• Postür
• Hamstring gerginliği
• Yürüme

değerlendirilmelidir.

5. Cilt muayenesi

Omurga üzerindeki cilt mutlaka görülmelidir.

Özellikle:

• kıllanma artışı
• dermal sinüs
• cilt çöküklüğü
• renk değişiklikleri
• kitle
• café-au-lait lekeleri

gibi bulgular, nadiren de olsa altta yatan konjenital veya nörolojik patolojiler hakkında ipucu verebilir.

6. Palpasyon ve hareket muayenesi

Ağrının:

lokal ve belirgin bir noktada mı

yoksa

yaygın/paravertebral mi

olduğu belirlenmelidir.

Belin:

• fleksiyonu
• ekstansiyonu
• rotasyonu

ile ağrının ilişkisi değerlendirilmelidir.

Özellikle ekstansiyonla ortaya çıkan lokalize bel ağrısı, adölesan sporcularda spondilolizis açısından uyarıcıdır.

Ancak yalnızca fizik muayene ile spondilolizis tanısı konulamayacağı unutulmamalıdır.

7. Nörolojik muayene

Bacaklara giden sinirlerin duyu ve motor (kas gücü) ile reflex muayeneleri kesinlikle atlanmamalıdır.

Değerlendirilmesi gerekenler:

• Kas gücü
• Duyu
• Refleksler
• Düz bacak kaldırma testi
• Gerekirse germe testleri
• Yürüme
• Parmak ve topuk üzerinde yürüme
• Üst motor nöron bulguları

Ayrıca idrar veya dışkı kontrolünde değişiklik özellikle sorgulanmalıdır.

Nörolojik bulgu bulunması tanısal yaklaşımı önemli ölçüde değiştirir.

8. Kalça ve pelvis muayenesi

Bel ağrısı olarak tarif edilen ağrının kaynağı her zaman omurga olmayabilir.

Bu nedenle:

• Kalça hareket açıklığı
• FADIR/FABER
• Sakroiliak bölge
• Pelvis
• Hamstringler
• Proksimal hamstring bölgesi

de değerlendirilmelidir.

Kalça, pelvis veya çevre yumuşak doku patolojileri bel bölgesine yansıyan ağrıya neden olabilir.

9. Görüntüleme ne zaman yapılmalı?

Burası güncel yaklaşımın en önemli noktalarından biridir.

Kırmızı bayrak yoksa:

Rutin görüntüleme yapılması önerilmez.

2024 yılında güncellenen ACR Pediatrik Bel Ağrısı kriterlerinde, kırmızı bayrak bulunmayan çocuklarda başlangıç görüntülemesi genel olarak uygun bulunmamaktadır.

Dolayısıyla:

Normal muayene + kısa süreli mekanik bel ağrısı = öncelikle konservatif tedavi.

10. Direkt grafi ne zaman?

Direkt grafi özellikle:

• kırmızı bayrak bulunan hastalarda,
• uzun süren mekanik ağrıda,
• yapısal omurga patolojisi düşünüldüğünde,
• spondilolistezis/spondilolizis şüphesinde

düşünülebilir.

Genellikle AP ve lateral grafiler başlangıç değerlendirmesinde kullanılır.

11. Adölesan sporcu: Spondilolizisi unutulmamalı

Ortopedik açıdan en önemli tanılardan biri spondilolizisdir.

Tipik klinik tablo:

Ergen sporcu + lokalize bel ağrısı + ekstansiyon/rotasyon ile artan ağrı

olduğunda pars interartikülaris stres yaralanması (spondilolizis) akla gelmelidir.

Özellikle:

• jimnastik
• futbol
• basketbol
• voleybol
• halter
• dans
• tekrarlayan ekstansiyon/rotasyon içeren sporlar

risk açısından önemlidir.

Şekil 2 Spondilolizis, Dr. Bülent Dağlar, Çankaya,Ankara

12. Spondilolizis şüphesinde görüntüleme

Pratik yaklaşım:

AP/lateral direkt grafi

Klinik şüphe devam ediyorsa:

MR

Kemik defektinin ayrıntılı değerlendirilmesi gerekiyorsa:

seçilmiş olgularda düşük doz BT

şeklinde olabilir.

Çocuklarda radyasyon maruziyeti nedeniyle BT’nin rutin olarak ilk tercih olması uygun değildir.

13. Çocuklarda Bel Ağrısı Şikayetinde MR Ne Zaman Yapılmalı?

Özellikle:

• kırmızı bayrak bulunan hastada,
• direkt grafi normal olduğu halde ciddi patoloji şüphesinde,
• nörolojik bulgu olduğunda,
• radiküler ağrıda,
• enfeksiyon şüphesinde,
• inflamatuvar hastalık şüphesinde,
• tümör şüphesinde

MR önemli bir tanı aracıdır.

Enfeksiyon, inflamasyon veya malignite şüphesinde gerektiğinde kontrastlı MR ve daha geniş spinal değerlendirme yapılabilir.

14. Laboratuvar incelemeleri

Bel ağrısı şikayetiyle başvuran her çocukta rutin kan tetkiki gerekli değildir.

Ancak enfeksiyon, inflamasyon veya malignite düşünülüyorsa:

• Hemogram
• ESR
• CRP

başlangıç değerlendirmesinde düşünülebilir.

Diğer laboratuvar testleri klinik şüpheye göre yönlendirilmelidir.

15. Gerçekten nonspesifik/mekanik bel ağrısı saptanırsa tedavi

Burada temel yaklaşım:

Aktivite + egzersiz + eğitim

olmalıdır.

16. Tedavide yatak istirahati?

Önerilmez.

Çocuk mümkün olduğunca:

• okula devam etmeli,
• günlük aktivitelerini sürdürmeli,
• yürümeli,
• ağrıyı belirgin artıran aktiviteleri geçici olarak değiştirmeli.

Uzun süreli hareketsizlik yerine kademeli aktiviteye dönüş tercih edilmelidir.

17. Fizik tedavi ve egzersiz programı

Tek bir “en iyi” egzersiz protokolü gösterilmiş değildir.

Ancak programın şu bileşenleri içermesi mantıklıdır:

Gövde/kas kor egzersizleri

• abdominal kaslar
• paraspinal kaslar
• derin gövde stabilizatörleri

Kalça kuvvetlendirme

• gluteal kaslar
• kalça abdüktörleri
• kalça ekstansörleri

Esneklik

Özellikle kısıtlılık varsa:

• hamstring
• kalça fleksörleri

Genel kondisyon

• yürüyüş
• yüzme
• bisiklet
• yaşa uygun aerobik aktivite

Spor spesifik rehabilitasyon

Son aşamada:

koşu → sıçrama → yön değiştirme → spor spesifik hareketler → tam antrenman

şeklinde ilerlenmelidir.

18. Manuel tedavi

Manuel tedavinin çocuklarda kanıtı egzersiz kadar güçlü değildir.

Mevcut çalışmalar, egzersize manuel tedavi eklenmesinin egzersizin kendisine göre belirgin bir üstünlük sağladığını kesin olarak göstermemektedir.

Bu nedenle:

Manuel tedavi yardımcı bir yöntem olabilir; ancak tedavinin temelini oluşturmamalıdır.

19. İlaç tedavisi

Çocuklarda nonspesifik bel ağrısı için ilaç tedavisini temel tedavi olarak destekleyen güçlü pediatrik kanıt bulunmamaktadır.

NSAİİ veya analjezikler, seçilmiş hastalarda kısa süreli semptom kontrolü amacıyla düşünülebilir.

Ancak:

ilaç → semptomu azaltır

iken

egzersiz + aktivite → fonksiyonu düzeltmeye yönelik tedavidir.

Bu ayrım önemlidir.

20. Kronik veya tekrarlayan bel ağrısı

Ağrı:

• uzun sürüyorsa,
• tekrarlıyorsa,
• çocuğun okul yaşamını etkiliyorsa,
• spor yapmasını engelliyorsa,
• belirgin hareket korkusu oluşturuyorsa,

yalnızca omurgaya odaklanmak yeterli olmayabilir.

Bu durumda biyopsikososyal yaklaşım önem kazanır.

Uygun hastalarda:

• yapılandırılmış egzersiz
• eğitim
• bilişsel davranışçı terapi
• multidisipliner ağrı rehabilitasyonu

düşünülebilir. Pediatrik kılavuzlar kronik/tekrarlayan nonspesifik bel ağrısında bilişsel davranışçı terapiyi desteklemektedir.

21. Pratik ortopedik algoritma

Çocuk/ergen + travma dışı bel ağrısı

↓

1. Anamnez + fizik muayene

↓

2. Kırmızı bayrak var mı?

Evet → görüntüleme/laboratuvar ile ileri değerlendirme

Hayır → mekanik ağrı olasılığı yüksek

↓

3. Sporcu mu? Ekstansiyonla ağrı var mı?

Evet → spondilolizis düşün

↓

Direkt grafi ± MR

↓

4. Nonspesifik mekanik ağrı

Egzersiz + aktivite + eğitim

↓

4–6 hafta içinde klinik yeniden değerlendirme

↓

İyileşme

→ Kademeli normal aktivite ve spora dönüş

İyileşme yok

→ Tanıyı yeniden değerlendir

→ spondilolizis?

→ inflamatuvar hastalık?

→ enfeksiyon?

→ tümör?

→ kalça/pelvis kaynaklı ağrı?

→ nörolojik patoloji?

→ kronik ağrı/psikososyal faktörler?

Çocuğunuzda bel ağrısı varsa akılda tutulmanız gereken 5 temel mesaj

1. Her çocukta MR gerekli değildir.

Kırmızı bayrak yoksa ve muayene normalse başlangıçta görüntüleme yapılmadan konservatif tedavi uygundur.

2. Adölesan sporcularda spondilolizisi unutulmamalı.

Özellikle ekstansiyonla artan fokal bel ağrısı önemli bir ipucudur.

3. Tedavinin temeli aktivite ve egzersizdir.

Uzun süreli yatak istirahati önerilmez.

4. Kronik ağrıda yalnızca omurgaya odaklanılmamalıır.

Fonksiyon, okul, spor, psikososyal faktörler ve ağrı davranışı birlikte değerlendirilmelidir.

5. Kırmızı bayrak varsa “mekanik bel ağrısı” demeden önce tanıyı yeniden düşünülmelidir.

Özetle: Ortopedik açıdan en doğru yaklaşım, çocuk ve ergenlerde travma dışı bel ağrısını önce kırmızı bayraklar açısından taramak, ardından mekanik/nonspesifik ağrı ile spesifik omurga patolojilerini ayırmak, gereksiz görüntülemeden kaçınmak ve nonspesifik olgularda aktif rehabilitasyonu tedavinin merkezine koymaktır.

Sağlıkla ve bilgiyle kalın.

Prof. Dr. Bülent Dağlar

Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı,

Ankara 2026