Çocuklarda Botulinum Toksin (Botoks) Tedavisi: Tarihçesi, Etki Mekanizması, Hangi Hastalıklarda Kullanılır, Faydaları ve Olası Riskleri

Çocuklarda botulinum toksin uygulaması, özellikle kas spastisitesi ve istemsiz kas kasılmalarının tedavisinde son 30 yılda çocuk ortopedisi, çocuk nörolojisi ve fizik tedavi alanlarında önemli bir yer edinmiştir. Halk arasında “botoks” olarak bilinen bu tedavi, doğru hasta seçimi ve uygun teknikle uygulandığında birçok çocukta hareket kabiliyetini artıran, ağrıyı azaltan ve cerrahi gereksinimini geciktirebilen etkili bir yöntemdir.

Botulinum Toksin Nedir?

Botulinum toksin, Clostridium botulinum isimli bakterinin ürettiği saflaştırılmış bir nörotoksindir. Tıbbi amaçlarla kullanılan preparatlar son derece düşük dozlarda uygulanır ve yalnızca hedef kaslarda geçici gevşeme oluşturur.

Toplumda “botoks” olarak bilinse de estetik uygulamalardan çok daha uzun süredir nörolojik ve ortopedik hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır.

Çocuklarda Botulinum Toksin Tedavisinin Tarihsel Gelişimi

Botulinum toksinin tıbbi kullanımı 1970’li yılların sonunda başlamıştır.

Tarihsel süreç şu şekilde özetlenebilir:

• 1970’ler: İlk olarak şaşılık tedavisinde kullanılmaya başlandı.
• 1980’ler: Göz kapağı spazmları ve yüz kas spazmlarında kullanımı yaygınlaştı.
• 1990’lı yıllar: Çocuklarda serebral palsiye bağlı spastisite tedavisinde kullanılmaya başlandı.
• 2000’li yıllar: Dinamik ayak deformiteleri, üst ekstremite spastisitesi ve yürüme bozukluklarında önemli bir tedavi seçeneği haline geldi.
• Günümüzde: Çocuk ortopedisi, çocuk nörolojisi, fizik tedavi ve rehabilitasyon kliniklerinde standart tedavi seçeneklerinden biridir.

Bugün dünyanın birçok merkezinde botulinum toksin uygulaması, kapsamlı rehabilitasyon programlarının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmektedir.

Botulinum Toksin Nasıl Etki Eder?

Kaslarımızın kasılması için sinir uçlarından asetilkolin adı verilen bir kimyasal madde salgılanır.

Botulinum toksin;

• asetilkolinin sinir ucundan salınmasını engeller,
• kasın sinirden aldığı uyarıyı geçici olarak durdurur,
• kasın gevşemesini sağlar.

Şekil 1. Botulinum toksin etki mekanizması. magonlinelibrary.com by 137.154.019.149 on May 3, 202… künyeli makaleden alıntıdır.

Kas tamamen felç olmaz; yalnızca aşırı kasılma azalır.

İlaç etkisi zamanla kaybolur ve sinir uçları yeni bağlantılar oluşturarak normal iletişimi yeniden sağlar.

Botulinum Toksinin Etkisi Ne Zaman Başlar?

Genellikle;

• İlk etki: 3–7 gün
• En güçlü etki: 2–6 hafta
• Etkinin sürme süresi: 3–6 ay

Bazı çocuklarda etki daha uzun sürebilir.

Çocuklarda En Sık Kullanım Alanları

1. Serebral Palsiye Bağlı Spastisite

En sık uygulama nedenidir.

Özellikle;

• parmak ucunda yürüme,
• dizlerin birbirine yaklaşması,
• diz büküklüğü,
• kalça içe çekilmesi,
• başparmağın avuç içine kapanması,
• dirsek büküklüğü

gibi sorunlarda kullanılabilir.

2. Parmak Ucunda Yürüme (Toe Walking)

Özellikle;

• dinamik gastroknemius kısalığında,
• serebral palside,
• bazı nörolojik hastalıklarda

başarılı sonuçlar alınabilir.

3. Üst Ekstremite Spastisitesi

Botulinum toksin;

• dirsek,
• el bileği,
• parmaklar,
• başparmak

kaslarına uygulanabilir.

Amaç;

• el hijyenini kolaylaştırmak,
• el kullanımını artırmak,
• kavrama fonksiyonunu geliştirmektir.

4. Kalça Çıkığı Riskini Azaltmaya Yardımcı Tedavi

Bazı serebral palsili çocuklarda kalçayı içe çeken kasların gevşetilmesi amacıyla uygulanabilir.

5. Distoni

Kasların istemsiz kasıldığı bazı nörolojik hastalıklarda yararlı olabilir.

6. Brakiyal Pleksus Yaralanmaları

Kas dengesini sağlamak amacıyla seçilmiş olgularda uygulanabilir.

7. Doğuştan Çarpık Ayak Sonrası Kas Dengesizlikleri

Bazı dirençli olgularda yardımcı tedavi olarak kullanılabilir.

Tedaviden Beklenen Faydalar

Başarılı bir uygulama sonrasında;

• kas sertliği azalabilir,
• hareket açıklığı artabilir,
• yürüme kalitesi iyileşebilir,
• daha dengeli basma sağlanabilir,
• parmak ucunda yürüme azalabilir,
• ağrı hafifleyebilir,
• ortez kullanımına uyum artabilir,
• fizik tedavinin etkinliği yükselebilir,
• hijyen kolaylaşabilir,
• bakım verenlerin yükü azalabilir,
• cerrahi gereksinimi bazı çocuklarda geciktirilebilir.

Botulinum toksin tek başına mucizevi bir tedavi değildir; en iyi sonuçlar yoğun rehabilitasyon, germe egzersizleri, uygun ortez kullanımı ve düzenli takip ile birlikte elde edilir.

Botulinum Toksin Uygulama Yöntemleri

Kasın doğru şekilde hedeflenmesi tedavinin başarısını belirleyen en önemli faktörlerden biridir.

Anatomik İşaretlerle Uygulama

En eski yöntemdir.

Avantajları:

• hızlı uygulanır,
• ek cihaz gerektirmez.

Dezavantajları:

• derin kaslarda hata payı yüksektir,
• doğruluk operatör deneyimine bağlıdır.

EMG (Elektromiyografi) Eşliğinde

Kas içerisine ince bir iğne yerleştirilerek elektriksel aktivite dinlenir.

Avantajları:

• doğru kas doğrulanabilir.

Dezavantajları:

• çocuklarda rahatsızlık oluşturabilir,
• işlem süresi uzayabilir.

Elektrik Stimülasyonu ile

İğne içerisinden düşük voltajlı uyarı verilerek hedef kasın kasılması gözlenir.

Avantajları:

• doğruluk yüksektir.

Ultrason Eşliğinde Uygulama

Son yıllarda giderek daha fazla tercih edilmektedir.

Avantajları:

• kas doğrudan görülür,
• damar ve sinirlerden kaçınılabilir,
• derin kaslara güvenli erişim sağlanabilir,
• daha doğru enjeksiyon yapılabilir,
• komplikasyon riski azalabilir.

Birçok merkezde ultrason rehberliğinde uygulama, özellikle derin veya küçük kaslar için en güvenilir yöntemlerden biri olarak kabul edilmektedir.

Uygulama Sırasında Anestezi Gerekir mi?

Çocuğun yaşına ve uygulanacak kas sayısına göre değişebilir.

Seçenekler:

• lokal anestezik krem,
• hafif sedasyon,
• genel anestezi.

Küçük çocuklarda çok sayıda kasa enjeksiyon planlanıyorsa kısa süreli sedasyon veya genel anestezi tercih edilebilir.

Olası Yan Etkiler ve Komplikasyonlar

Botulinum toksin genel olarak güvenli kabul edilse de her tıbbi girişimde olduğu gibi bazı yan etkiler görülebilir.

Hafif Yan Etkiler

• enjeksiyon yerinde ağrı,
• morarma,
• hafif şişlik,
• birkaç gün süren hassasiyet.

Kasla İlgili Yan Etkiler

• geçici güçsüzlük,
• denge bozukluğu,
• beklenenden fazla kas gevşemesi.

Sistemik Yan Etkiler (Nadir)

• halsizlik,
• yutma güçlüğü,
• ses değişikliği,
• solunum güçlüğü.

Bu tür ciddi yan etkiler oldukça seyrektir; daha çok yüksek toplam dozların kullanıldığı veya altta yatan nöromüsküler hastalığı bulunan çocuklarda görülebilir. Bu nedenle doz hesaplaması çocuğun kilosu, klinik durumu ve tedavi hedeflerine göre deneyimli ekipler tarafından yapılmalıdır.

Botulinum Toksin Kimlere Uygulanmamalıdır?

Bazı durumlarda uygulama uygun olmayabilir:

• enjeksiyon bölgesinde aktif enfeksiyon,
• ilaca karşı bilinen alerji,
• kontrolsüz nöromüsküler hastalıklar,
• gebelik (ergen hastalarda),
• tedavinin hedefleriyle uyumsuz klinik durumlar.

Karar her çocuk için bireysel değerlendirme sonrasında verilmelidir.

Botulinum toksin kalıcı çözüm sağlar mı?

Hayır. Etkisi geçicidir ve genellikle 3–6 ay sürer. Gerektiğinde uygun aralıklarla tekrar uygulanabilir.

Botulinum toksin ameliyatın yerine geçer mi?

Her zaman değil. Bazı çocuklarda cerrahi gereksinimini geciktirebilir veya cerrahi planlamasını kolaylaştırabilir; ileri düzey sabit deformitelerde ise cerrahi tedavi gerekebilir.

Botulinum toksin enjeksiyonları özellikle iyi seçilmiş spastisiteye bağlı işlevsel sorunu olan hastalarda hedeflere ulaşmayı kolaylaştıran önemli bir araçtır. Özellikle birden fazla kas grubuna enjeksiyonun yapılacağı çocuk hastalarda anestezi altında uygulamalar doğru bölgeye enjeksiyon yapılmasını sağlar. Botulinum toksin uygulamaları ile ilgili bilgi almak için bize ulaşabilirsiniz.

Sağlıkla ve bilgiyle kalın.

Prof. Dr. Bülent Dağlar
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı