Pes Ekinovarus (Çarpık Ayak)
Bebeğimin ayakları içe dönük. Doktor çarpık ayak diye bir durum olduğunu söyledi. Bu durum kendiliğinden düzelir mi? Tedavisi nasıl yapılır? Tedavi sonrası tekrarlayabilir mi?
Pes ekinovarus (PEV), dünya genelinde en sık rastlanan ciddi kas-iskelet sistemi doğum kusurlarından biridir. Tedavi edilmediği takdirde kalıcı hareket kısıtlılığına ve yaşam kalitesinde ciddi düşüşe neden olabilen bu durum, çocuk ortopedi yaklaşımlarıyla yüksek başarı oranlarıyla tedavi edilebilmektedir.
Pes Ekinovarus Ne Demektir?
İdiyopatik pes ekinovarus, ayağın ve alt bacağın doğumda mevcut olan bir fiksasyonudur. Halk arasında “çarpık ayak” olarak da bilinen bu durum, bebeğin ayağının içe ve aşağı doğru dönük olmasıyla karakterize bir deformitedir. Bu deformite dört ana bileşenden oluşur ve sıklıkla CAVE kısaltmasıyla tanımlanır:
- Cavus: Ayağın iç kavisinin normalden yüksek olması.
- Adductus: Ön ayağın içe doğru dönmesi.
- Varus: Topuğun içe dönmesi.
- Equinus: Ayağın bilekten aşağı doğru, parmak ucunda duracak şekilde yönlenmesi.
Bu sorun vakaların yaklaşık %50’sinde çift taraflı görülür ve erkek çocuklarda kız çocuklarına oranla yaklaşık 2 kat daha fazla rastlanır.
Neden Olur?
Pes ekinovarusun kesin nedeni hala tam olarak bilinmemekle birlikte, çok faktörlü (multifaktöriyel) bir kökene sahip olduğu kabul edilmektedir.
- Genetik Faktörler: Aile geçmişi önemli bir rol oynar; bir çocukta PEV varsa kardeşinde görülme riski 35 kat artar. Tek yumurta ikizlerinde uyum oranı %32,5-35 civarındadır. PITX1-TBX4 ve HOX gen aileleri gibi uzuv gelişiminden sorumlu genlerin bu süreçte rol oynadığı düşünülmektedir.
- Çevresel Faktörler: Hamilelik sırasında sigara kullanımı, anne adayının diyabetik olması veya obezite gibi faktörler riskle ilişkilendirilmiştir. Ayrıca erken amniyosentez (13. haftadan önce) ve oligohidramnios (amniyotik sıvının azlığı) gibi durumlar da risk faktörleri arasındadır.
- Biyolojik Teoriler: Bazı araştırmalar, ayağın medial (iç) kısmındaki dokuların fibroproliferatif (bağ dokusu artışı) bir bozukluktan etkilendiğini ve bu durumun sertleşmeye neden olduğunu savunmaktadır.
Tedavisi Nasıl Yapılır?
Günümüzde pes ekinovarus tedavisinde dünya çapında kabul edilen “altın standart” Ponseti Metodu’dur. Bu yöntem cerrahi olmayan, konservatif bir yaklaşımdır ve üç ana aşamadan oluşur:
- Manipülasyon ve Seri Alçılama: Doğumdan sonraki ilk haftalarda başlanan, ayağın nazikçe düzeltilip her hafta değiştirilen diz üstü alçı uygulamasıdır. Genellikle 5 ila 8 alçı ile ayak istenen konuma getirilir.
- Aşil Tenotomisi: Vakaların %90-95’inde, topuk kordonunun (Aşil tendonu) kısalığı nedeniyle ayak tam olarak yukarı kalkamaz. Bu durumda lokal veya kısa süreli genel anestezi altında tendon küçük bir kesiyle rahatlatılır. İşlem sonrası son alçı 3 hafta boyunca kalır.
- Brace (Cihaz) Kullanımı: Alçılama bittikten hemen sonra ayakların pozisyonunu korumak için “boots and bar” adı verilen ortez uygulanır. İlk 3 ay günde 23 saat, sonrasında ise 4-5 yaşına kadar sadece uykuda takılır.
Tedavi Başarı Oranı Nedir?
Ponseti yöntemiyle tedavi edilen çocuklarda başarı oranı %90-95 civarındadır. Doğru uygulandığında bu yöntem, geçmişte uygulanan radikal cerrahi müdahalelere olan ihtiyacı %70’lerden %5-10 seviyelerine indirmiştir. Tedavisi başarılı olan çocuklar normal ayakkabı giyebilir, spor yapabilir ve ağrısız bir şekilde hareket edebilirler.
Tedavi Sonrası Tekrarlama İhtimali Var mı?
Evet, pes ekinovarusun doğası gereği nüks (tekrarlama) riski mevcuttur. Literatürde nüks oranları %8 ile %56 arasında değişmektedir. Tekrarlamanın en önemli nedeni cihaz (brace) kullanım protokolüne uyulmamasıdır. Cihazı kuralına göre kullanan ailelerde nüks oranı sadece %6 iken, uymayanlarda bu oran %80’e kadar çıkabilmektedir. Nüksün ilk belirtileri genellikle ayağın tekrar parmak ucuna doğru yönelmesi (ekinus) ve yürüme sırasında içe basmadır.
Tekrarladığında Neler Yapılabilir?
Eğer deformite tekrarlarsa şu yollar izlenir:
- Ponseti Yönteminin Tekrarı: Birçok durumda seri alçılama süreci baştan uygulanarak ayak tekrar düzeltilebilir.
- Tibialis Anterior Tendon Transferi (TATT): Yaklaşık 4 yaş civarındaki çocuklarda, yürüme sırasında ayağın içe çekilmesini önlemek amacıyla bir tendonun yeri ameliyatla değiştirilir.
- Cerrahi Müdahale: Konservatif yöntemler ve tendon transferleri başarısız olursa, daha kapsamlı yumuşak doku gevşetme ameliyatlarına başvurulabilir, ancak modern yaklaşımlarda bu durum nadirdir.
Pes ekinovarus, doğru bir ekip çalışması (doktor, ortez uzmanı ve aile) ve sabır gerektiren uzun soluklu bir süreçtir. Ailelerin cihaz aşamasındaki kararlılığı, çocuğun ömür boyu sağlıklı adımlar atabilmesinin anahtarıdır.
Pes ekino varus ile ilgli kısa videomuza bağlantıyı izleyerek ulaşabilirsiniz
Sağlıkla ve Bilgiyle kalın
Prof Dr. Bülent Dağlar
0 539 708 28 95